EFO afschaffen: Wat gebeurt er als we meten vervangen door ‘vertrouwen’?

---

Veel maatschappelijke veranderingen ontstaan vanuit goede bedoelingen. Zeker als het om kinderen gaat.

Waar kinderen vroeger op straat speelden, veel vrijheid kregen en op de ‘hard way’ leerden vallen en opstaan, proberen we hen vandaag steeds meer te beschermen tegen negatieve gevolgen. Vanuit liefde. Vanuit zorg.

Maar… ‘tur medaya tin dos banda’. Te veel beschermen heeft ook een keerzijde. Kinderen worden juist sneller onzeker, ervaren meer stress en ontwikkelen minder vertrouwen in hun eigen vermogen om met moeilijke situaties om te gaan.

Het afschaffen van de EFO-toets lijkt voort te komen uit goede intenties: minder prestatiedruk, minder faalangst en minder het gevoel dat één momentopname de toekomst van een kind bepaalt.

Die intentie begrijp ik.

Maar het volledig afschaffen van de EFO lijkt mij een kortzichtige zet.

Landelijk niveau: een systeem zonder gemeenschappelijk meetinstrument

De EFO is nu afgeschaft. Het onderwijskundig rapport (OKR), dat al bestond, wordt minimaal aangepast en wordt nu doorslaggevend voor de advisering. Leraren moeten op basis van cijfers en observaties uit groep 6, 7 en 8 adviseren richting AGO, VSBO of HAVO.

De intentie om kinderen niet te labelen is mooi (en daar ben ik als jongerencoach volledig mee eens). Maar de realiteit blijft simpel: de ‘hokjes’ - AGO, VSBO en HAVO - verdwijnen niet. Alleen de manier van plaatsen wordt nu minder objectief.

En daarnaast...

De EFO was namelijk niet alleen belangrijk voor individuele leerlingen, maar ook voor het onderwijssysteem zelf. Het was een gezamenlijk meetmoment waarmee trends en kwaliteitsverschillen tussen scholen zichtbaar werden.

Als scholen allemaal hun eigen manier gebruiken om leerlingen te beoordelen en te adviseren, hoe zorg je er dan nog voor dat kinderen eerlijk en volgens dezelfde kwaliteitsnorm worden behandeld?

Dat wordt een stuk moeilijker te bewaken...

Dat opent de deur voor grotere verschillen tussen FO-scholen. De ene school kan bij wijze van spreken structureel hoger of lager adviseren dan de andere, zonder dat je zeker weet of het niveau van leerlingen werkelijk gelijkwaardig is.

En precies daarom overwegen sommige middelbare scholen nu al instaptoetsen.

Zie je het probleem?

We schaffen een toets af… om vervolgens nieuwe toetsen te creëren. Het probleem verdwijnt niet door de EFO af te schaffen. Het verschuift alleen.

En als er geen instaptoets komt, is de kans groter dat meer leerlingen verkeerd geplaatst worden (zeker als er FO-scholen zijn die de confrontatie met ouders liever vermijden). Dat betekent ook meer verschuivingen tijdens of na het brugjaar, met alle gevolgen van dien voor leerlingen, ouders, docenten en scholen.

Schoolniveau: meer druk, meer discussie en meer wantrouwen

Wanneer objectiviteit afneemt, groeit onzekerheid.

De geluiden in groepsapps en op het schoolplein laten het nu al zien: ouders gaan schooladviezen waarschijnlijk minder vertrouwen en aanmeldingen bij middelbare scholen worden vruchtbare grond voor discussies — logisch.

Tijdens de ouderconferentie die door de overheid werd georganiseerd over de afschaffing van de EFO, viel mij op dat herhaaldelijk werd gezegd dat ouders juist “vertrouwen moeten hebben” in docenten en het systeem, en dat we vooral moeten kijken naar het welzijn van het kind.

Die intentie begrijp ik.

Maar wanneer “vertrouwen” het antwoord wordt op legitieme beleidsvragen die men niet kan beantwoorden, zie ik rode vlaggen.

Een ouder vertelde tijdens de conferentie dat de relatie tussen zijn zoon en de leerkracht al langere tijd gespannen was door stress, privéomstandigheden en een moeilijke klassituatie.

Hij stelde een eenvoudige vraag:

“Hoe weet ik zeker dat mijn kind alsnog eerlijk beoordeeld wordt?”

Het antwoord was:

“Ga in gesprek met de school en anders kunt u een bezwaar indienen, maar vertrouw vooral op het systeem.”

We kennen allemaal de toestand van het onderwijs: hoge werkdruk, een lerarentekort en een systeem dat nu al onder spanning staat.

Dat dit tot meer discussie, wantrouwen en bezwaren zou leiden, was voorspelbaar.

Je kunt ouders niet vragen om “vertrouwen te hebben” wanneer er geen duidelijk uitgewerkt plan ligt voor de gevolgen die deze verandering met zich meebrengt.

Leraren van groep 8 kregen één workshop in december 2025. Dat is simpelweg niet genoeg voor zo’n grote verandering in observeren, evalueren en adviseren. Als je dit schooljaar in groep 8 begint met een nieuw systeem, kun je informatie uit groep 6 en 7 niet ineens op dezelfde manier meewegen. Die informatie is daar nooit structureel voor verzameld. Of in sommige gevallen zelfs helemaal niet!

Er is meer voorbereidingstijd nodig voor zo'n grote verandering.

Leerlingniveau: lossen we faalangst echt op?

Uiteindelijk komen we bij de belangrijkste vraag: wat doet dit met kinderen zelf?

Faalangst is op Curaçao geen officieel erkende 'diagnose' om extra tijd te krijgen tijdens het centraal examen op de middelbare school. In een gesprek met de onderwijsinspectie hierover, een aantal jaren geleden, kreeg ik de uitleg dat compenseren het onderliggende angstmechanisme juist kan versterken. Op korte termijn geeft het opluchting, maar op lange termijn kunnen faalangstverschijnselen juist verergeren.

Hoewel ik die redenering deels begrijp — want ook hier vind ik dat er ruimte moet zijn voor nuance en individuele afwegingen — raakt het wel aan een belangrijk psychologisch principe waar veel wetenschappelijk onderzoek naar is gedaan: vermijding houdt angst vaak in stand.

Dus welke boodschap geven we kinderen onbewust mee wanneer we een belangrijk toetsmoment zoals de EFO volledig weghalen?

Dat toetsen iets gevaarlijks zijn. Iets waartegen ze beschermd moeten worden.

En als kinderen niet leren omgaan met spanning, onzekerheid en beoordeling, hoe ontwikkelen ze dan vertrouwen in hun eigen vermogen om moeilijke situaties aan te kunnen?

Zal die leerling later — op de middelbare school, hoger onderwijs of in het werkveld — dan wél vanzelf zelfvertrouwen hebben wanneer hij of zij onvermijdelijk wordt beoordeeld?

Misschien lag het probleem niet per se bij de EFO zelf, maar bij de druk en betekenis die wij, volwassenen (ouders én leraren), eraan hebben gegeven en die we, met de beste intenties, onbewust doorgeven aan kinderen.

De oplossing ligt niet in afschaffen, maar in anders gebruiken

"Gooi de baby niet weg met het badwater"

Voor dit schooljaar valt er helaas weinig meer aan te passen.

Maar mocht achteraf blijken dat het EFO-concept niet voor niets ooit is ingevoerd — en dat het eerder kritisch herzien en gemoderniseerd had moeten worden dan volledig afgeschaft — dan pleit ik voor een meer genuanceerde aanpak:

• Tot dit schooljaar was het EFO-resultaat doorslaggevend. Haal die doorslaggevende rol weg. Voeg op het OKR een extra kolom “EFO” toe, naast de resultaten van groep 6, 7 en 8.

  
  

• Ontwikkel een duidelijke criteriamatrix waarin prestaties van groep 6, 7, 8 én de EFO evenwichtig meewegen, samen met schoolobservaties. Zo wordt het schooladvies breder, transparanter en minder afhankelijk van één enkel element of moment.

  
  

• Neem 2 à 3 jaar voor een degelijke implementatie waarin FO, middelbare scholen en ouders actief begeleid worden in de overgang. Maak het een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, scholen én ouders.

  
  

• Gebruik de EFO daarnaast als kwaliteitsindicator voor scholen en als signaal voor verdere controle, begeleiding en advisering op landelijk niveau.

  
  

En misschien nog belangrijker: maak toetsing in het algemeen onderwerp van een bredere maatschappelijke discussie.

Wanneer zijn toetsen echt nodig? In welke vorm? Hoeveel toetsen zijn pedagogisch verantwoord? Geef scholen duidelijke richtlijnen en investeer meer in kennis en vaardigheden over formatief toetsen en feedback. Maak onderwijs weer betekenisvol, in plaats van een systeem dat voortdurend draait om cijfers en een overtoetsingscultuur.

Laat zien dat er goed is nagedacht, dat er een strategisch plan ligt en dat kwaliteit bewaakt blijft. Dán zullen mensen veel sneller met vertrouwen openstaan voor zinvolle verandering.